Wydarzeniem, które najbardziej wpłynęło na życie i działalność Instytutu w minionym roku była śmierć Ojca Rektora Hieronima Fokcińskiego SJ. Zmarł 30 lipca. Instytutem kierował od roku 1971. Requiescat in pace! 5 listopada w Poznaniu odbyło się spotkanie poświęcone jego postaci. Organizatorami byli: Stowarzyszenie Polonia-Italia, Komitet Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk oraz Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

Decyzją Ojca Prowincjała Tomasza Ortmanna SJ z 13 września, pełniącym czasowo obowiązki rektora został niżej podpisany.
Miłym uznaniem dla prac Instytutu było przyznanie mu Dyplomu Uznania, który Andrzej Duda, Prezydent RP podpisał 28 sierpnia.

Oto najważniejsze wydarzenia i prace Instytutu:

1. Kilkudziesięciu badaczy przeprowadziło kwerendy korzystając z zasobów archiwalnych i bibliotecznych Instytutu tak w Rzymie, jak w Punkcie Konsultacyjnym w Warszawie. Od 28 listopada b.r., kierownictwo tego ostatniego przejęła mgr Anna Rzeźnicka, pracownik biblioteki PWTW Bobolanum. Wprowadzenie dokładnej rejestracji badaczy od stycznia 2019 r. pozwoli na precyzyjne określenie ich liczby w przyszłości.
W chwili obecnej, biblioteka Instytutu liczy ok. 50 tys. tomów. Ok. 31 tys. jest skatalogowanych w komputerze, pozostałe są wpisane do katalogu kartkowego. W tym roku do zasobów bibliotecznych włączono ok. 300 pozycji książkowych oraz kilkadziesiąt tytułów czasopism uzupełnianych na bieżąco. Te ostatnie, oraz czasopisma, które nie są uzupełniane, są skatalogowane w repertorium kartkowym.

2. Współpraca z następującymi instytucjami:

• Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych;
  Wzorem lat ubiegłych, oddelegowani pracownicy przebywali w rzymskiej siedzibie Instytutu w okresie 28 czerwca – 13 lipca (1 osoba), 1-15 września (2 osoby) oraz 11-19 grudnia (1 osoba). Podjęte w tym czasie prace objęły oszacowanie całości zasobu archiwalnego Instytutu (ok. 115 mb., z czego zinwentaryzowanych jest 35 mb. stanowiących 30 zespołów archiwalnych; 7 zespołów jest zdygitalizowanych), przygotowanie materiałów do umieszczenia na stronie internetowej (zob. punkt 6 poniżej) oraz porządkowanie spuścizny Jerzego Langmana (zespół nr 21).
• Instytut Pamięci Narodowej;
  Pracownicy IPN przebywali w Rzymie w okresie 5-29 marca (2 osoby), 4-28 czerwca (2 osoby), 17 września – 12 października (2 osoby) oraz 5-30 listopada (2 osoby). Przedmiotem ich prac była dygitalizacja 361 jednostek archiwalnych z następujących zespołów: Spuścizna Karola Kleszczyńskiego (zespół nr 3), Towarzystwo Studiów Irańskich w Teheranie (zespół nr 4), Polska Rada Oświatowa w Libanie (zespół nr 5) oraz Instytut Polski w Bejrucie (zespół nr 6). Ponadto przygotowali do dalszej dygitalizacji całość spuścizny Kleszczyńskiego, której skanowali planowane jest na przyszły rok. Oprócz tego, w dniach 24-27 kwietnia pracownicy krakowskiego oddziału IPN przejęli przechowywane w Instytucie materiały Sekcji Polskiej Radia Watykańskiego oraz polską wersję L’Osservatore Romano, które trafiły do archiwum IPN w Wieliczce.
• Narodowe Archiwum Cyfrowe;
  W odpowiedzi na zaproszenie Narodowego Archiwum Cyfrowego do uczestnictwa w portalu internetowym szukajwarchiach.pl, którego nowa wersja ma być uruchomiona w styczniu 2019 r., Instytut nawiązał kontakt z Dyrekcją NAC oraz zgłosił Redaktora Archiwum, który będzie sprawował tę funkcję.

3. Ryszard Plezia SJ wraz z niżej podpisanym kontynuowali kontrolę mikrofilmów. Na chwilę obecną, ich komputerowy wykaz liczy 5098 jednostek (1214 z nich zostało wyrzuconych jako nienadające się di użytku). 343 mikrofilmy są zdygitalizowane. Pozostało do sprawdzenia i wpisania na wspomnianą listę komputerową ok. 250-300 mikrofilmów w siedzibie rzymskiej oraz cała kolekcja przechowywana w Punkcie Konsultacyjnym w Warszawie.

4. W ramach praktyki archiwalnej (część programu studiów doktoranckich Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego), współpracownik Instytutu Kamil Hewelt SJ rozpoczął w grudniu prace nad uporządkowaniem korespondencji zmarłego Rektora Fokcińskiego.

5. Udział w sympozjach i konferencjach:
Z okazji 60-lecia Instytutu, w jego rzymskiej siedzibie odbyły się następujące konferencje i spotkania:

• 24 lutego: Prelekcja o XIX-wiecznym rzeźbiarzu Tomaszu Oskarze Sosnowskim (mgr Agata Rola-Bruni);
• 14 kwietnia: Odczyt o polskiej pielgrzymce przybyłej do Rzymu w 1888 roku z okazji jubileuszu 50-lecia kapłaństwa Leona XIII (mgr Agata Rola-Bruni);
• 8 września: Msza św. i spotkanie (przewodniczył Ojciec Ekonom Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego Grzegorz Bochenek SJ).W każdym ze wspomnianych wydarzeń uczestniczyło ok. 20 osób. Po dwóch pierwszych spotkaniach odbyły się też następujące wizyty uzupełniające program tych konferencji:
• 9 marca 10-osobowa grupa przyjaciół Instytutu odwiedziła Polski Papieski Instytut Kościelny (Via Pietro Cavallini 40), zaś 24 kwietnia udała się do Papieskiego Kolegium Polskiego (Piazza Remuria 2A) celem obejrzenia oryginalnych prac Sosnowskiego; obie wycieczki zorganizował i poprowadził brat Marcin Mosakowski CFCI;
• 15 kwietnia 12-osobowa grupa przyjaciół Instytutu uczestniczyła we Mszy św. w Bazylice San Lorenzo fuori le Mura, udając się potem pielgrzymim szlakiem z 1888 roku na cmentarz Campo Verano; grupę prowadziła mgr Agata Rola-Bruni.
  1 sierpnia miało się odbyć spotkanie pt. „Jezuici w Powstaniu Warszawskim”. W planie było obejrzenie filmu „Masakra w klasztorze”, a słowo wstępne miał wygłosić o. Fokciński (wydaje się, że właśnie temu tematowi poświęcił ostatnie chwile swego życia).
  Oprócz tych wszystkich jubileuszowych wydarzeń, Kamil Hewelt SJ wziął udział w XXIII Walnym Zjeździe Związku Polaków we Włoszech (Rzym, 10 marca) oraz w obradach 40. Sesji Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie (Paryż, 28 sierpnia – 1 września). Uczestniczył on ponadto w szkoleniu zorganizowanym przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych (Warszawa, 5-16 listopada).

6. Rozbudowywanie strony internetowej
Przy pomocy współpracowników Instytutu i technicznej asystencji Krzysztofa Nowaka SJ rozbudowano stronę internetową o zakładkę „Galeria” i uaktualniono informację. Ponadto podjęto prace nad przygotowaniem części zdygitalizowanego zasobu archiwalnego Instytutu do publikacji na tej stronie. Jako pierwszy zostanie tam zamieszczony zespół nr 2 „Ambasada RP przy Stolicy Apostolskiej”. Inne materiały archiwalne oraz publikacje Instytutu trafią na tę samą stronę później w miarę ich porządkowania i dygitalizacji.

Rzym, 1 stycznia 2019 r.
Robert Danieluk SJ

Przypadająca  w tym roku 50. rocznica obchodów  milenijnych Chrztu Polski , w kraju i na uchodźstwie,  stanowiła od paru lat, ideę przewodnią w pracach naszego Instytutu. Okres bezpośrednio poprzedzający jubileusz, a zwłaszcza w latach 1965 i 1966, zintensyfikowano ten aspekt działalności. Przygotowano szereg odczytów, artykułów i opracowań, udzielono wielu wywiadów zwielokrotniono zasób zgromadzonych dotychczas materiałów i ich opracowanie, dzięki czemu skorzystało z nich  liczne grono zainteresowanych badaczy zarówno z Polski jak i środowisk polonijnych, a także innych narodowości.

Udział w uroczystościach w kraju.

Już w roku 2012 na 34 Sesji Muzea, Archiwa i Biblioteki Polskie na Zachodzie, która miała miejsce we Wrocławiu 13-14 września, został odczytany referat przygotowany przez dyrektora Instytutu: W przygotowaniu obchodów Millennium Chrztu Polski. Powstanie Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie. Skrócony tekst  przesłano w 2005 r. do portalu społecznościowego DEON.pl – przybliżającego Kościół światu i świat Kościołowi.

W roku jubileuszowym , pierwszy referat wygłosił dyrektor Instytutu  w ramach konferencji naukowej, zorganizowanej przez Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu pod tytułem: Wielka Nowenna i obchody Millennium Chrztu Polski w Archidiecezjach Gnieźnieńskiej i Poznańskiej, siódmego kwietnia. Jako student tegoż uniwersytetu oraz świadek naoczny utrudnień ze strony władz partyjno-rządowych mógł sięgnąć do wspomnień z tamtych wydarzeń pełnych napięć i zdecydowanej postawy ogółu ludności. Oczywiście, głównym tematem referatu były obchody w Wiecznym Mieście.

Nieco inny charakter miało wystąpienie na Konferencji” Obchody Millennium na Uchodźstwie” zorganizowane w dniach 18-19 kwietnia 2016 przez Senat RP, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Wspólnotę Polską. W ramach tematu: Obchody tysiąclecia chrztu Polski w Rzymie, zostały one przedstawione  od strony przynajmniej trzech ośrodków decyzyjnych. Najpierw z pozycji Stolicy Apostolskiej, następnie Centralnego Komitetu Obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski, a wreszcie Komitetów lokalnych” włoskiego i rzymskiego.

Udział Stolicy Apostolskiej, a przede wszystkim doniosłe, osobiste zaangażowanie Papieża Pawła VI sprawiło, że sprawa lokalnego Kościoła w Polsce urosła do miary wydarzenia w Kościele Powszechnym i nadało Millennium wymiar międzynarodowy.

Komitet, utworzony w Rzymie prze Centralnym Ośrodku Duszpasterstwa Emigracyjnego, który powołał i którym kierował bp Józef Gawlina, a po jego śmierci w 1964 r. przejął bp. Władysław Rubin, swym zasięgiem objął całą Polonię, wszystkie pokolenia emigracji rozproszonej po świecie.

Ten referat został opublikowany  w pamiątkowym wydaniu: Obchody Millennium na Uchodźstwie w 50.rocznicę, pod redakcją Rafała Łatki i Jana Żaryna. Warszawa 2016 s.297-313.

Podczas pobytu w kraju dyrektor Instytutu, udzielił kilku wywiadów na temat milenijnych uroczystości jak i pracy w Kongregacji rzymskiej od spraw kanonizacyjnych a także działalności Kurii Rzymskiej. Część ukazała się w programach telewizyjnych i radiowych a kilka w różnego typu czasopismach. Starania o wyemitowania w telewizji ogólnopolskiej nie udało się sfinalizować, głównie z braku w Rzymie światków tamtych wydarzeń.

Na materiałach udostępnionych w Instytucie zostało oparte opracowanie ks. S. Adamiaka – Oskar Halecki i rzymskie obchody Tysiąclecia Polski Chrześcijańskiej, w: Oskar Halecki i jego wizja Europy, red. M. Dąbrowska, t.3 Warszawa-Łódź2014, s. 209-219. Podobnie, Lidia Potykanowicz  w oparciu o znajomość zespołu, który opracowywała i zrobionych zdjęciach przygotowała okolicznościową wystawę w Archiwum Państwowym w Gdańsku (www.gdansk.ap.gov.pl/pl/top/galeria lista).

W biuletynie Jezuici w Polsce 10/2016 s. 21, został krótko omówiony udział Instytutu w obchodach zarówno w Polsce jak Rzymie. W programach społecznościowych ukazało się sporo wzmianek o inicjatywach Instytutu.

W środowisku polonijnym.

Z obchodami Millennium Chrztu Polski ściśle było związane życie i działalność założyciela naszego Instytutu, ks. Eugeniusza Reczka SJ. Dlatego już na  37. Sesję Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie w Rapperswilu (3-6 września 2015 r.), został przygotowany referat: Wspomnij i pomyśl. Mecenat naukowy ks. Eugeniusza Reczka SJ, organizatora Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie. Tekst został opublikowany w Materiach tejże Sesji Rzym-Warszawa 2016, s.36-52.

W Wiecznym Mieście, 16 kwietnia, dyrektor Instytutu wygłosił prelekcję w Szkole katolickiej na zaproszenie dyrektor Agaty Roli-Bruni z udziałem pani Konsul Ewy Mamaj oraz dalszych pracowników Wydziału Konsularnego przy Ambasadzie RP we Włoszech. Drugi okolicznościowy wykład miał miejsce, 15 maja, przy kościele polskim św. Stanisława na zaproszenie rektora ośrodka duszpasterskiego, ks. prałata Pawła Ptasznika.

Obszerne omówienie obchodów rzymskich zostało przedstawione w organie Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie pod kątem starań i dokonań Centralnego Komitetu obchodów utworzonego w Rzymie, który kierował licznie powstającymi Komitetami miejscowymi we wszystkich krajach gdzie tylko znalazła się grupa polska. Tekst zamieszczony w „LVIII Roczniku Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie”. Rok 2014/2015, druk wrzesień 2016. Hieronim Fokciński SJ, Centralny Komitet Obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski w Rzymie, s. 278-289. Inne nieco ujęcie przedstawił ten sam autor w artykule: Obchody Tysiąclecia Chrztu Polski we Włoszech, ogłoszonym w periodyku „Polonia Włoska” nr 3-4(81/82)2016 s. 24-27.

Cenną pomocą okazał się  wykaz bibliograficzny całej dokumentacji dotyczącej obchodów oraz wszelkich wzmianek  w periodyku Centralnego  Duszpasterstwa emigracyjnego, ukazującego się w Rzymie: Duszpasterz Polski Zagranicą. Jest to nadzwyczaj bogate źródło wiadomości do tego wielkiego wydarzenia wśród polonii, a prawie nie znane i nie wykorzystywane w kraju.  Podobnie użytecznym okazał się zbiór wycinków z prasy – głównie włoskiej, ale też innych krajów, zapoczątkowany już za ojca E. Reczka, świadka tamtych wydarzeń, ubogacony następnie przez kolekcje Sekcji Polskiej Radia Watykańskiego, kolekcjonerów jak Zbigniew Osiecki i inni. Całość ta została wyodrębniona z głównego zbioru wycinków i połączona z podobnymi materiałami oraz publikacjami, albumami, wówczas opublikowanymi. Interesanci chętnie z tego zbioru korzystali. Bardzo użytecznym okazało się również zestawienie wzmianek w dokumentacji Kazimierza Papèego, ambasadora z ramienia rządu londyńskiego, przy Stolicy Apostolskiej.

Dzięki życzliwości Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych pracowniczki Archiwum Państwowego w Gdańsku oraz Archiwum w Krakowie archiwistki: Lidia Potykanowicz-Suda i Mariona Szaleniec, uporządkowały i sporządziły w programie SEZAM, szczegółowy inwentarz zbiorów dotyczących Millennium w naszych zbiorach. Instytut otrzymał także sporo opakowań specjalistycznych.

Dział archiwalny

a) Gromadzenie.

W ramach współpracy z Instytutem Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie i dzięki szczególnej życzliwości p. Jadwigi Kowalskiej nasze zbiory powiększyły się o dwie dyskietki z zasobu ambasadora  przy Stolicy Apostolskiej, Kazimierza Papèe. Stwarza to możliwość porównania obydwu zbiorów i oczywiście, dalszemu scalaniu, tej cennej dokumentacji.

Przeprowadzono kwerendę w zespole ks. Szczepana Wesołego delegata duszpasterstwa emigracyjnego, na temat przygotowań i przebiegu uroczystości Tysiąclecia Chrztu Polski. Materiały te są, przechowywanego  przy Kościele polskim i Hospicjum św. Stanisława w Rzymie. Zbiór liczy ponad 2 metry bieżące. Sporo nowych ustaleń zostało wykorzystanych w wyżej wymienionych referatach dyrektora Instytutu i w ten sposób,  po raz pierwszy, trafiły do obiegu naukowego.

Po przekazaniu przez siostry Nazaretanki dalszej grupy dokumentacji z działalności ośrodka polskiego dla pielgrzymów i turystów „Corda Cordi” , otrzymujemy pełniejszy obraz działalności tej zasłużonej placówki z okresu pontyfikatu św. Jana Pawła II.

b) Opracowywanie.

Dzięki  życzliwości Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, archiwistki: Lidia Potykanowicz- Suda z Archiwum Państwowego w Gdańsku oraz Mariona Szaleniec  z Archiwum Państwowego w Krakowie, dokończyły porządkowanie i sporządziły, w programie IZA i SEZAM, szczegółowy inwentarz dwóch grup ze spuścizny K. Kleszczyńskiego: massonika oraz zbiory specjalne, m.in. plakaty, afisze i mapy. W podobny sposób opracowały dział fotografii Ambasady RP przy Stolicy Apostolskiej oraz ze spuścizny ambasadora K. Papèe. Wstępnie zapoznały się z dwoma dalszymi zespołami: materiałami z Libanu oraz obchodami Millennium Chrztu Polski poza krajem.

W wyniku trójstronnego porozumienia między Archiwum Watykańskim (Archivum Secretum Vaticanum), Biblioteka Narodową w Warszawie oraz Papieskim Instytutem Studiów Kościelnych w Rzymie, wybrane i zmikrofilmowane przez PISK  materiały są od tego roku poddawane dygitalizacji a jednocześnie – w razie potrzeby – mikrofilmy będą poddawane zabiegom konserwatorskim, które zwiększą trwałość unikatowych zbiorów. Dotychczas wspomniane mikrofilmy były udostępniane tylko w Instytucie rzymskim oraz w Punkcie Konsultacyjnym PISK w Warszawie. Obecnie cyfrowe kopie będą udostępniane także w czytelni BN. W tym roku dygitalizowane zostały polonika z ASV: Archivio Concistoriale, Acta Miscellanea 1-100. Podpisana umowa jest kontynuacją działań Biblioteki Narodowej na rzecz badania, opisywania i udostępniania polskiego dziedzictwa narodowego powstającego poza granicami kraju.

W sprawie dygitalizacji już nie mikrofilmów lecz materiałów aktowych została podpisana w roku sprawozdawczym umowa z Instytutem Pamięci Narodowej w Warszawie. Dwie pracowniczki IPN: Małgorzata Mosińska i Sylwia Kurzyp przyjechały 12 października, a trzecia Beata Płochocka 6 listopada pracując do 01 grudnia 2016 r . Sporządziły kopie cyfrowe materiałów archiwalnych ze znacznej części zespołu Ambasady RP przy Stolicy Apostolskiej, Ponadto sporządziły inwentarz akt zespołu Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie oraz kolekcję arb. Józefa Gawliny. Dla obu zespołów otrzymał Instytut bezkwasowe opakowania specjalistyczne.

W bieżącym roku doszło również do podpisania umowy z Polskim Instytutem Studiów nad Sztuką Świata w Warszawie. Przedmiotem umowy jest współpraca  w zakresie dygitalizacji, przepisania, zredagowania, opracowania i przygotowania do publikacji spuścizny archiwalnej Henryka Siemiradzkiego i jego rodziny będącej w posiadaniu naszego Instytutu. Polski Instytut Studiów nad Sztuką świata uzyskał na przygotowanie Korpusu Dzieł Malarskich Henryka Siemiradzkiego grant z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Instytut podjął się tego zadania wraz z Muzeami Narodowymi w Krakowie i Warszawie i przy współpracy Państwowej Galerii Tretiakowskiej i Państwowego Instytutu Historii Sztuki w Moskwie. Największy i podstawowy zbiór korespondencji znajduje się w naszym rzymskim ośrodku. W czasie dwutygodniowego pobytu  dygitalizację przeprowadził p. dr. Piotr Jamski przy udziale merytorycznym p. dr Marii Nitki. Wprost rewelacyjnym materiałem okazała się spuścizna fotograficzna syna Leona w zakresie związanym z twórczością i działalnością Artysty, a zwłaszcza zdjęcia  z wnętrza pracowni i malowanych obrazów. Na każdym egzemplarzu publikacji zostanie umieszczona nota: copyright by Polski Instytut Studiów nad Sztuką świata & Pontificio Istituto di Studi Ecclesiastici oraz zostaną umieszczone logotypy obydwu instytutów.

Z uwagi na tak duże zainteresowanie zbiorami naszego Instytutu należało podjąć akcję skrutynium – zwłaszcza w zbiorze mikrofilmów. Niektóre bowiem taśmy wykonywane w instytucjach państwowych czy prywatnych wykazywały znaki procesu niszczenia. Ks. Ryszard Plezia Sj, administrator Instytutu, we współpracy z ks. Robertem Danielukiem SJ podjęli się zadania przejrzenia całości zebranych mikrofilmów. W trakcie pracy okazało się, że mikrofilmy wykonane w pracowni Archiwum Watykańskiego, zachowały się w bardzo dobrym stanie.

Dzięki wielkiemu wkładowi pracy ks. Roberta Danieluka sj, udało się utożsamić i opisać zbiór mikrofilmów i fotokopii z watykańskiego Sekretariatu Stanu. Zasób ten o niezwykłej wartości dla badań był   najczęściej cytowany pod jednym określeniem: Sekretariat Stanu. Tymczasem część dokumentacji udostępnianej w Archivio Segreto Vaticano – skrót ASV SS, nie może być mylona z drugą częścią, dzisiaj udostępnianą pod nazwą Archiwum Historycznego do Kontaktów z Państwami (Archiviio Storico della Sezione per i Rapporti con gli Stati – skrót S.RR.SS. W tym Archiwum znalazła się dokumentacja dawnej: Kongregacji Spraw Kościelnych Nadzwyczajnych (Congregazione degli Affari Ecclesiastici Straordinarii – skrót AAA.EEE.SS, a także Rady do Spraw Publicznych Kościoła (Consilio per gli Affari Pubblici della Chiesa – skrót AA.PP.

W dużej mierze udało się także ustalić, gdzie obecnie znajdują się dokumenty istniejącego kiedyś zespołu, cytowanego w dawniejszej literaturze przedmiotu jako  zespół:  Polonia-Russia albo Russia – Polonia. Pod żadną z tych nazw nie są dzisiaj wymieniane w oficjalnych informatorach Archiwum Watykańskiego, ponieważ uległy rozproszeniu.

Uporządkowano i wstępne opisano spuściznę ks. Jana Manthyea, redaktora pomnikowej serii wydawniczej „Sacrum Poloniae Millenium”. Ta cenna dokumentacja , znacznie poszerzyła pole badań nad obchodami Tysiąclecia Chrztu Polski poza krajem. Dalsze zespoły wstępnie uporządkowane i spisane to: dokumentacja związana z II Korpusem gen. W. Andersa; spuścizna Stefanii Okuniewskiej; uporządkowanie i zabezpieczenie (w obwoluty poliestrowe) spuścizn Karola Kleszczyńskiego,  ojca E. Reczka, zdjęć z trzech pudeł poloników z Segreteria di Stato.

Dzięki wytrwałej pracy wolontariuszki p. Rola-Bruni została opracowana i spisana  bogata spuścizna Aleksandra Kołtońskiego (1882-1964), pisarza, tłumacza, dziennikarza i zasłużonego kronikarza stosunków kulturalnych polsko-włoskich.

c) Udostępnianie.

Wszystkie opracowane, zinwentaryzowane lub zdygitalizowane materiały są udostępniane  na stronach internetowych wyżej wspomnianych instytucji, a dokumentacja Wydziału Radcy Handlowego Poselstwa i Ambasady RP przy Kwirynale  w Archiwum Akt Nowych. Zbiory Instytutu były udostępniane  przez pięć dni w tygodniu. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się materiały aktowe jak zespół archiwalny Ambasady przy Stolicy Apostolskiej, materiały do obchodów tysiąclecia Chrztu Polski czy dokumentacja z watykańskiego Sekretariatu Stanu. Wielu korzystało również z konsultacji na temat poszukiwań w archiwach watykańskich i włoskich oraz w instytucjach innych państw na terenie Rzymu.

Do Archiwum Metropolitalnego w Warszawie, a częściowo i Muzeum Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego przekazano znaczne objętościowo materiały zbierane, głównie po II wojnie światowej, do polskich spraw beatyfikacyjnych prowadzonych w watykańskiej Kongregacji spraw kanonizacyjnych. Pierwszą osobą skierowaną do tych spraw był ks. Piotr Naruszewicz. Kolejno, opiekę przejmowali biskupi: Józef Gawlina, Władysław Rubin, Szczepan Wesoły, a prace prowadzili Michał Machejek OCD (Postulator Generalny 1974-1984), Jerzy Mrówczyński CR (1984-1998). Do tego podstawowego zbioru dołączono gros dokumentacji z okresu pełnienia funkcji konsultora i relatora przez dyrektora PISE, w latach 1991-2010.

Z ważniejszych publikacji, w których zostały wykorzystane materiały archiwalne naszego Instytutu można wymienić: Jan Wiktor Sienkiewicz, Artyści Andersa. Contuinuità e novità. Ed.III, Warszawa 2016; Katalog starodruków biblioteki Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych, oprac. Krzysztof Soliński. Warszawa 2016; Ambasada RP przy Stolicy Apostolskiej w latach 1919-1976. Materiały do studiów nad historią. Rzym 2016; Paweł Wójcik, Il Governo e la Chiesa in Polonia di fronte alla diplomazia vaticana (1945-1978). Quo vadis? Henryka Sienkiewicza. Bibliografia wydań polskich i obcojęzycznych. Warszawa , Bblioteka Narodowa 2016 .Ponadto w kilku artykułach m.in. Stanisław Adamiak, Halecki i rzymskie obchody Tysiąclecia Polski chrześcijańskiej [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, t.3 s. podobna wersja Polskie Millennium w Rzymie w styczniu 1966 r. Muzeum Historii Polski http://muzp.pl/c/979 /polskie-millennium-w-rzymie-w-styczniu.

Dyrektor Instytutu uczestniczył w paru sympozjach Międzynarodowych .Na konferencji  zorganizowanej przez Stację Naukową  Polskiej Akademii Nauk w Rzymie na temat : La storia privata negli archivi italiani e vaticani, wygłosił referat pod tytułem: Storie private nel Pontificio Istituto di Studi Ecclesiastici (Polacco) a Roma.

W oparciu o rzymskie materiały dotyczące Tysiąclecia chrztu Polski zgromadzone w naszym Instytucie, archiwistka Archiwum Państwowe w Gdańsku L. Potykanowicz-Suda zorganizowała dwie wystawy wirtualne: Polskie uroczystości milenijne w Rzymie w latach 1965-1966; oraz Polacy w Iranie 1942-1945. Do wydawnictw i ekspozycji  dotyczących obchodów milenium chrześcijaństwa w Polsce  poszukiwane były przede wszystkim materiały ilustracyjne, i fotografie. Sam prof. J. Żaryn wykonał około 300 skanów z materiałów na temat obchodów Tysiąclecia  poza krajem.

d) Publikacje dyrektora Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych.

1. Archivum Secretum Vaticanum.Tajne Archiwum Watykańskie. „Polonia Włoska” nr 1-2(79-80) 2016 s.17-18.
2. Obchody tysiąclecia chrztu Polski w Rzymie [w:] Obchody Millennium na Uchodźstwie w 50. Rocznicę, pod red. Rafała Łatki i Jana Żaryna Warszawa 2016 s.297-313.
3. Cuda potwierdzają, świętych ogłaszają, Z ojcem profesorem Hieronimem Fokcińskim SJ, relatorem Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych rozmawia Michał Bondura. „Przewodnik Katolicki „ nr 18 (1 maja 2016)  s.30-32.
4. Obchody Tysiąclecia Chrztu Polski we Włoszech. „Polonia Włoska” nr 3-4(81-82)2016 s.24-27.
5. Wielu jeszcze długo będzie korzystało z jej pracy. Wspomnienie o Teresie Zdziech, pracowniku Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie. „LVIII Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie, London wrzesień 2016 s. 295-3000.
6. Sprawozdanie z działalności Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych. „Sprawozdania organizacji członkowskich ZPwW (Związek Polaków we Włoszech) za rok 2016” Rzym 2016 s. 38.
7. Papieski Instytut Studiów Kościelnych w Rzymie (Wiadomości z r. 2016) „Polonia Włoska „ nr 1-Rzymie. „LVIII Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie” Rok 2014/2015, London wrzesień 2016 s.278-289.
8. Papieski Instytut Studiów Kościelnych w Rzymie. Sprawozdanie z działalności za rok 2014. London 2016 s.213- 228.
9. Wspominaj i pomyśl. Mecenat naukowy ks. Eugeniusza Reczka SJ, organizatora Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie [w:] Materiały XXXVII Sesji Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie 3-6 września 2015 Rapperswil. Rzym-Warszawa 2016 s.36-52.
10. Papieski Instytut Studiów Kościelnych w Rzymie (Wiadomości o działalności). Biuletyn Jezuici w Polsce, 10/2016 s.21.
11. Powołanie do świętości w życiu świeckim, [w:] Anna Augustyn. Listy Matki Olpiny 2016 s.195-1099.
12. Współpraca PISK-u z Polską Szkołą Katolicka w Rzymie. Biuletyn Jezuici w Polsce 1-2/2016 s.32.
13. Papieski Instytut Studiów Kościelnych w Rzymie.[w:] Katalog starodruków biblioteki Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie, oprac. Krzysztof Soliński, Warszawa 2016 s. VII-XI. Seria :Polonica XVI-XVIII wieku w Bibliotekach Rzymskich: Biblioteka Narodowa, Fundacja Rzymska im. margrabiny J.Z. Umiastowskie, Papieski Instytut Studiów Kościelnych w Rzymie.

e) Dział biblioteczny.

Do komputerowej bazy danych dopisano….rekordów, opisujących druki zwarte, broszury, materiały powielane. Zbiory czasopism, afiszy, katalogi wystaw, plakaty, druki ulotne oraz dokumenty życia społecznego posiadają oddzielne kartoteki kartkowe . Podobnie zostały uporządkowanie i spisane kasety magnetofonowe, płyt DVD, video, audiobook. Prace rozpoczęła stażystka Anna Grzybek a kontynuowała i ukończyła z dużym nakładem pracy Wiesława Cichosz. Dzięki ofiarnej pracy bibliotekarki p. Emilii Cadel-Borelli opracowany został zespół  Biblioteki Kombatantów we Włoszech. Z nowo otrzymanych darów, ponad tysiąca  pozycji zwartych ii kilkaset numerów różnych czasopism zwłaszcza od instytucji włoskich, tylko część została włączona do zbiorów naszej biblioteki. Ważniejsze nabytki polskie pasujące do profilu naszych zbiorów pochodziły od Fundacji margrabiny J.Z. Umiastowskiej, Sekcji polskiej Radia watykańskiego, Fundacji Jana Pawła II.

Jako czwarty tom wydawanej przez Bibliotekę Narodową serii Polonika XVI-XVIII wieku w Bibliotekach Rzymskich ukazał się Katalog starodruków biblioteki Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie. Księgozbiór ten liczy 244 pozycje bibliograficzne w 175 woluminach. Publikacja przynosi 18 pozycji nieodnotowanych w Bibliografii polskiej Estreicherów, w tym dwa druki dotychczas zupełnie nieznane. Katalog notuje 110 druków w języku polskim, 91 po łacinie, poza tym pojedyncze pozycje w języku włoskim, francuskim i niemieckim. Na szczególne wyróżnienie zasługuje zbiór sześćdziesięciu czterech oblat, ustaw, uchwalonych  przez Sejm Wielki w latach 1791-1972, wśród  których szczególne miejsce zajmuje pierwodruk Konstytucji 3 maja. Prezentowany katalog notuje aż czternaście oblat niebędących w posiadaniu Biblioteki Sejmowej w Warszawie.

Seria wychodzi we współpracy Biblioteki Narodowej, Fundacji Rzymskiej Margrabiny J.Z. Umiastowskiej oraz Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie. Opracowujący czwarty tom, Krzysztof Soliński, podkreślił udział naszego Instytutu  zwracając uwagę na znaczenie naszych zbiorów bibliotecznych, napisał: Dla pracowników Zakładu Starych Druków BN, prowadzących badania w Rzymie, dobrze wyposażona  biblioteka Instytutu była niejako „drugim domem”.

Z okazji otwarcia Roku Jubileuszu Miłosierdzia przy Polskim Kościele, dyrekcja Szkoły Katolickiej w Rzymie urządziła kiermasz książek polskich. Inicjatywa okazała się bardzo udana. Nasz Instytut ofiarował około 600 pozycji. Pieniądze przekazano na pomoc rodzinom żyjącym w trudnych warunkach.

W ramach współpracy z instytucjami w kraju a także indywidualnym naukowcom przekazano około 600 książek i broszur. Stowarzyszeniu Społeczno-Kulturalnemu „Le Rondini” wypożyczono szereg materiałów na wystawę upamiętniającą działania II Korpusu gen. W. Andersa w czasie II wojny światowej na terenie Włoch. Podobnie jak w latach ubiegłych dyrektor Instytutu, kontynuował także w tym roku, wykłady na kursie do doktoratu „in iure canonico cum specializzazione in iurisprudenza” Uniwersytetu Gregoriańskiego w Rzymie. Kurs ma za zadanie przygotowanie przyszłych  pracowników zatrudnianych w diecezjach w ramach prac nad zebraniem materiałów wymaganych przy beatyfikacjach, a po ich przekazaniu do Rzymu, przy wszechstronnym ich studium i opracowaniu w celu publikacji tzw. Positio.

Z ważniejszych tekstów złożonych do druku można wymienić:  H. Fokcinski, Materiały do biografii polskich emigrantów w zbiorach Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie;  tenże” Polsko-polonijne dziedzictwo piśmiennicze w zbiorach rzymskich i włoskich.

f) Punkt Informacyjny instytutu rzymskiego w Warszawie.

W związku z prowadzoną akcją dygitalizacji taśm mikrofilmowych, przesyłanych sukcesywnie, do tej utworzonej w 1975 r. filii Instytutu w Rzymie, znacznie wzrosły zadania Punktu.  Z reguły negatywy pozostają zbiorze rzymskim, a do Warszawy są przekazywane pozytywy. Z wielu racji, tak finansowych jak i technicznych,  nie całe zbiory z Cairoli, ani tym bardziej  sporządzane  katalogi i repertoria, znalazły się już na Rakowieckiej przy Wydziale Teologicznym Towarzystwa Jezusowego. Obecnie zachodzi potrzeba dokładnego ustalenia brakujących jeszcze materiałów, a następnie, po ich skanowaniu, przygotowania ich szczegółowych opisów.

Z konieczności, na obecnym etapie, prace te wymagają pewnego rodzaju skontrum z uwagi, że przez blisko czterdzieści lat dosyłanie taśm można śmiało określić słowem – przemycanie. Pomimo obietnic władz państwowych, miały miejsce zatrzymania przy kontrolach celnych, a część materiałów, w ogóle, nie dotarła do Punktu. Wysyłki różnymi „okazjami” powodowało pewien chaos i  niezgodność  w rejestracji prowadzonej w Rzymie i Warszawie.

Rok ten naznaczyła najpierw, dość niespodziewana śmierć, najstarszej współpracowniczki ś.p. Krystyny Sadowskiej (26 III); krótkie wspomnienie zamieszczono w LVI Roczniku PTNO s. 22-25. W listopadzie (17 XI), odeszła do wieczności, ś.p. Teresa Zdziech, druga osoba z podstawowego zespołu, który dał początek i dzięki którego ofiarnej i bezinteresownej pracy Instytut powstał, przetrwał trudne momenty i się rozwinął. Z kolei, dzień wcześniej nadeszła kolejna wiadomości o śmierci, Ireny Iżyckiej z Krakowa, należącej do szerszej grupy osób wspierających, w różnorodnej formie, prowadzone w Rzymie prace. Aktualnie z braku wystarczającego, stałego personelu, Instytut korzysta z doraźnej pomocy różnych osób: stypendystów, a także zgłaszających się stażystów. Ks. Ryszard Plezia SJ, zastępca dyrektora Instytutu, wykonuje korektę katalogowanych druków, selekcjonuje pozycje podarowane Bibliotece i nadal prowadzi dział administracyjny. Z rąk prezydenta Rzeczypospolitej, Bronisława Komorowskiego, dyrektor Instytutu otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski „za wybitne osiągnięcia w pracy naukowo-badawczej i za zasługi w działalności edytorskiej i polonijnej”.

Dział archiwalny.

Kwerendy archiwalne, rejestracja, wstępne opracowanie odszukanej dokumentacji, konsultacje i możliwie szybkie jej udostępnianie zainteresowanym ośrodkom oraz indywidualnym badaczom, stanowi nadal główny cel i zadanie Instytutu.

1. A)   W roku sprawozdawczym główny wysiłek był skierowany na pełniejsze opracowanie już zgromadzonych materiałów oraz sprawniejsze ich udostępnianie. W ramach tych prac zostały sporządzone przez dr Mikołaja Pukiańca oraz mgr Annę Grzywa, następujące, dość szczegółowe inwentarze lub wykazy:

• Kolekcji materiałów dotyczących Millennium chrześcijaństwa w Polsce, liczącej około 2.50 mb. akt. Ponadto sporządzono oddzielne wykazy afiszy i plakatów o tej treści oraz fotografii z obchodów w Polsce oraz w Rzymie ( cztery albumy)
• Zbiór wycinków i dokumentów życia społecznego, ilustrujących prace duszpasterskie wśród Polonii, głównie włoskiej (kilka pudeł archiwalnych).
• Spis nagrań na taśmach magnetofonowych (258 sztuk), kaset video (78 sztuk), kaset magnetofonowych (65 sztuk), płyty CD/DVD (41 sztuk), płyty winilowe (132 sztuki). Do zbioru taśm magnetofonowych (253), włączono bogatą spuściznę korespondenta Wolnej Europy, Kazimierza Komły oraz ks. Józefa Warszawskiego SJ
• Kolekcja wycinków, drobnych druków i dépliant, o Papieżu Janie Pawle II: fotografii (34 j.a., formatu A 4); 56 j.a. ( formatu pocztówki); afiszy i plakatów (64 sztuk).
• Spuścizna organizatora naszego Instytutu, ks. Eugeniusza Reczka SJ, 20 j.a., liczących 8,8 mb
• Polskie Siły Zbrojne w czasie II wojny światowe (18 pudeł, 78 teczek)
• Spuścizna prałata Waleriana Meysztowicza. Radcy Prawnego Ambasady Rzeczypospolitej przy Stolicy Apostolskiej, 12 j.a.
• Kolekcja Emeryka Hutten Czapskiego z obozu byłych żołnierzy polskich w Algerii (13 j.a.).
• Zbiór dotyczący II Korpusu gen. Wł. Andersa, głównie z okresu walk i pobytu na terenie Włoch.
• Zebranie, opisanie i wstępne spisanie albumów pamiątkowych z wklejonymi fotografiami.
• Zestawienie wyników kwerendy w ASV Segreteria di Stato, Wiktora Gramatowskiego według lat, rubryk i numerów mikrofilmów w naszym Instytucie
• Ponadto ukończone zostało opracowywanie spuścizny aktowej Karola Kleszczyńskiego, działacza politycznego, społecznego, dziennikarza i wydawcy, w programie ”Zosia”, przez pracowniczki: Lidię Potykanowicz-Suda oraz Mariolę Szaleniec, skierowane przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych. Uporządkowany zbiór liczy 502 j.a., co stanowi około 10,20 mb akt.
• Obie Panie przystąpiły, z kolei, do wstępnego uporządkowania zbiorów Towarzystwa Studiów Irańskich, następnie Instytutu Polskiego w Bejrucie oraz prywatnego zbioru prof. Kościałkowskiego, który je zebrał i opiekował się nimi przez lata.

Rozpoczęto porządkowanie materiałów aktowych, korespondencji, notatek, wyciągów ze źródeł, kartotek tematycznych, po ś. p. Krystynie Sadowskiej, pracowniczce Instytutu od pierwszych lat działalności Instytutu. Podobnie, zbioru dyrektora Instytutu. H. Fokcinskiego SJ, z okresu jego pracy w Kongregacji spraw kanonizacyjnych.

1. B) Do zbiorów Instytutu włączono:

• fotokopie z ważniejszej dokumentacji polskich spraw kanonizacyjnych po II wojnie światowej, liczących blisko 1,1 m.b. Oryginały zostały przekazane do Archiwum Metropolitalnego w Warszawie oraz Muzeum Jana Pawła II i kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.
• Z dotychczasowych kwerend w Archiwum Secretum Vaticanum, z Fondo Archivio Concistoriale, Processus Consistorialis zamówiono na CD vol. 270-298.

1. C)   Kontynuowano skanowanie taśm mikrofilmowych w kraju, w oparciu o zbiór przekazany do Punktu Konsultacyjnego w Warszawie. Kolejno będą objęte pracami taśmy chwilowo pozostające tylko w ośrodku rzymskim. Dygitalizację rozpoczęto od taśm krótszych do 120 okienek pozyskanych z archiwów Stolicy Apostolskiej.
2. D)   Od prefekta Archivio Secreto Vaticano, abp. Sergio B. Pagano, uzyskano zgodę na wykorzystanie ich wzoru do opracowania bibliografii polskich dokumentów znajdujących się w zbiorach watykańskich. Pierwszy tom p.t. Bibliografia źródeł watykańskich cytowanych w polskich periodykach 1946-1990, ukazał się nakładem naszego Instytutu w 2000 roku. Przygotowania z kolejnych lat, w ramach prac Punktu Konsultacyjnego (filii Instytutu w Warszawie), prowadzili ks. Wiktor Gramatowski SJ oraz Anna Łaska.
3. E)   Dzięki sfinansowaniu przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych specjalnych opakowań bezkwasowych, trwają prace nad zabezpieczeniem fotografii, oraz materiałów aktowych, czasopism polonijnych z okresu międzywojennego i drugiej wojny światowej (do 1950 r.), a zwłaszcza cenniejszych spuścizn i kolekcji.
4. F) Do Archiwum Metropolitalnego w Warszawie, a częściowo i Muzeum Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego przekazano znaczne objętościowo materiały zbierane, głównie po II wojnie światowej, do polskich spraw beatyfikacyjnych prowadzonych w watykańskiej Kongregacji spraw kanonizacyjnych. Pierwszą osobą skierowaną do tych spraw był ks. Piotr Naruszewicz. Kolejno, opiekę przejmowali biskupi: Józef Gawlina, Władysław Rubin, Szczepan Wesoły, a prace prowadzili Michał Machejek OCD (Postulator Generalny 1974-1984), Jerzy Mrówczyński CR (1984-1998). Do tego podstawowego zbioru dołączono gros dokumentacji z okresu pełnienia funkcji relatora przez dyrektora Instytutu, w latach 1992-2010)

1. G)   W dalszym ciągu są do odnotowania poszukiwania w naszych zbiorach materiałów do prowadzenia spraw beatyfikacyjnych, oraz liczne konsultacje, którymi służy dyrektor Instytutu, wieloletni pracownik Kongregacji spraw kanonizacyjnych.

Z innych materiałów, będących przedmiotem częstszych konsultacji były akta Ambasady Rzeczypospolitej przy Stolicy Apostolskiej, materiały do dziejów Armii Polskiej na Wschodzie ( m.in. z Towarzystwa Studiów Irańskich, Instytutu Polskiego w Bejrucie, prywatnych zbiorów prof. Stanisława Kościałkowskiego), a zwłaszcza II Korpusu gen. Wł. Andersa.

Dział biblioteczny

Pracownik Biblioteki Narodowej, Zakładu Starych druków, Krzysztof Soliński, zrewidował dotychczasowy inwentarz starych druków naszego Instytutu i uzupełnił o pozycje dotychczas nieopracowane. Obecnie, zbiór w ośrodku rzymskim liczy 247 opisów.

Staraniem Biblioteki Narodowej ukazał się w serii: Polonika XVI-XVII wieku w bibliotekach rzymskich tom trzeci pt. Katalog poloników w Biblioteca Universitaria Alessandrina. Dzieje tej biblioteki są nierozłącznie związane z historią Università degli Studi di Roma „La Sapienza”– najstarszego z czterech rzymskich uniwersytetów, a obecnie jednej z największych pod względem liczby studentów uczelni na świecie. Założony przez papieża Bonifacego VIII w 1303 roku. Katalog obejmuje 429 pozycji, spośród których niemal połowę stanowią polonika wydane we Włoszech. Należy podkreślić, że Katalog Alessandriny zawiera 196 druków nienotowanych przez bibliografię Estreicherów. Seria ukazuje się w ramach porozumienia, podpisanego w 1988 r., między Biblioteką Narodowa w Warszawie, a Fondazione Romana Marchesa J.S. Umiastowska, reprezentowaną przez prezesa Stanisława Morawskiego, oraz Pontificio Istituto di Studi Ecclesiastici, reprezentowanym przez jego dyrektora ks. dr. H. Fokcinskiego SJ.

Pracownik Zakładu Gromadzenia i Uzupełniania Zbiorów, Dorota Maciejuk, przez dwa tygodnie, wybierała publikacje z przedwojennej biblioteki Ambasady Rzeczypospolitej przy Kwirynale oraz z naszych dubletów i pozycji zbędnych. W sumie przekazano Bibliotece Narodowej pięć dużych kartonów książek i broszur.

Kontynuowano wysyłkę, dalszych, około trzydziestu kartonów, książek broszur do Muzeum Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego w Warszawie.

Dla Biblioteki Wydziału Teologicznego w Warszawie – Collegium Bobolanum, przygotowano do wysyłki następnych 5 kartonów Positiones, materiały, przygotowane i drukowane w watykańskiej Kongregacji spraw kanonizacyjnych w ramach procedury starań o beatyfikacje polskich kandydatów do chwały ołtarzy.

W ramach współpracy z Fundacją Umiastowskiej, kierowaną przez Stanisław Morawskiego przekazano dalsze pozycje książkowe i numery czasopism drukowanych przez II Korpus gen. Andersa w czasie walk i pobytu we Włoszech. Wejdą one do przygotowywanej bibliografii publikacji polskich we Włoszech.

Do zbiorów nadal napływają książki, broszury i czasopisma w ramach wymiany międzybibliotecznej, oraz przekazywane przez instytucje, organizacje, uczelnie i stowarzyszenia – głównie z kraju, a także od wielu osób prywatnych. Znaczniejsze dary otrzymał w tym roku Instytut od Biblioteki Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie, polskiej sekcji Radia watykańskiego, don Carmelo, wielkiego od lat, przyjaciela Polski i Polaków.

Do komputerowej bazy danych wprowadzono w bieżącym roku 890 opisów książek.

Do odnotowania jest seria artykułów, w dwutygodniku ukazującym się we Włoszech – Nasz świat, o Solidarności, a następnie o Powstaniu warszawskim przez dziennikarkę i działaczkę społeczną, Agatę Rola-Bruni, w oparciu o prasę polonijną zebraną w naszych zbiorach.

Publikacje pracowników Instytutu

W roku sprawozdawczym ukazały się następujące publikacje dyrektora Instytutu:

• Działalność Ambasady Rzeczypospolitej przy Stolicy Apostolskiej w okresie II wojny światowej.”Politeja. Pismo Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego”. Nr 3(29) 20014 s.315-322.
• Polski Kościół i jego inicjatywy we Włoszech w XX wieku. W: Polacy we Włoszech. Historia, współczesność, zmiany. Kraków 2014 s. 83-98.
• Sprawozdanie z działalności za rok 2013. Papieski Instytut Studiów Kościelnych w Rzymie. „LVI Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie”. London 2014, R 2012/2013 s. 227-235.
• Odeszła osoba, która tworzyła Instytut. Wspomnienia o Krystynie Sadowskiej.”LVI Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie”. London 2014, R 2012/2013 s.22-25. – Tenże „Polonia Włoska. Biuletyn Informacyjny” R. 19(70/73) 2014 s. 52-53.
• Ukazywanie i budowanie wspólnoty – beatyfikacja uroczystym aktem Kościoła. W: Pomóc korzystać z dobroci Boga: duchowość bł. Małgorzaty Łucji Szewczyk i jej dzieło. Kraków 2014 s. 137-145.
• Il retroscena di un libro commemorativo alleato sulla battaglia di Montecassino. W: Ricordare il 2° Corpo d’Armata polacco in Italia (1943-1946). Inter arma non silent Musae. Atti di convegno del 23’24 aprile 2013. Roma 2014 s. 339-345.

• O procesach beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych. Z Hieronimem Fokcinskim SJ., historykiem Kościoła, relatorem Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych rozmawia Józef Augustyn S.J.”Życie Duchowe”. Wiosna 78/2014 s. 122-131.

• Katalog Poloników w Biblioteca Universitaria Alessandrina. Biblioteka Narodowa, Fundacja Rzymska im. J.Z. Umiastowskiej, Papieski Instytut Studiów Kościelnych w Rzymie. Warszawa 2014.

• Jesień 2014 w Papieskim Instytucie Studiów Kościelnych w Rzymie, „Polonia Włoska, Biuletyn Informacyjny” R. 19(70-73)2014 s.64.

Ponadto złożono do druku:

• Polski Rzym w okresie pontyfikatu Jana Pawła II, dla redakcji „Polonia Włoska”
• Wiktor Gramatowski SJ (1928-2004) dla redakcji „Stowarzyszenie  Bibliotekarzy Polskich”.
• O kulcie relikwii, współpraca z redakcją w Krakowie.
• Polskie „Procesy informacyjne” przed prowizjami biskupów i opatów – do druku w serii wydawnictw Naczelnej Dyrekcji             Archiwów Polskich. Za znaczną pomoc finansowa na ten cel pragnę serdecznie podziękować Fundacji Lanckorońskich z Brzezia.
• Zbiory Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie w badaniach       nad polską emigracją we Włoszech po 1939            Referat wygłoszony na międzynarodowej konferencji naukowej organizowanej przez Instytut Pamięci Narodowej,             Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych w Warszawie oraz Archiwum Akt Nowych: Archiwalia do dziejów polskiej emigracji politycznej z lat 1939-1990.
• Sprawozdanie z działalności Instytutu za rok 2013, na Sesję Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na
• Materiały do dziejów II Korpusu gen. Wł. Andersa w Papieskim Instytucie Studiów Kościelnych w Rzymie. Referat przygotowany na wyżej wspomnianą Sesję MAB.

Udział w sympozjach, naradach, spotkaniach.

Pracownicy Instytutu uczestniczyli m. in. w następujących konferencjach i sympozjach:

• Rzym 29.01 2014 Udział w uroczystości Dekoracji współpracowników Bibliografii Jana Pawła II, w Domu Polskim J. P. II
• 03. 2014   Wilkowice. Przemówienia na uroczystościach pogrzebowych ś.p. Krystyny Sadowskiej, pracowniczki Instytutu w latach 1963 – 2014.
• Kraków 30.03. 201: Narada z Diecezjalną Komisją historyczną w sprawie procedury beatyfikacyjnej ks. Piotra Skargi SJ i kard. Adama Kozłowieckiego SJ.
• Rzym 03.04. 2014: Narada w Ambasadzie Rzeczpospolitej przy Stolicy Apostolskiej w sprawie archiwum ambasadora Kazimierza Papee.
• Rzym 03.04.2014: Konferencja w sprawie usprawnienia współpracy z Polską Akademią Umiejętności w Krakowie.
• Bydgoszcz 07.05. 2014   Konferencja „Internet w kulturze – kultura w Internecie, VI Międzynarodowa konferencja o etyce w mediach”. Odczyt: „Wolność a kultura Internetu” wygłosił ks. Leszek Rynkiewicz SJ.
• 05. 2014 Prezentacja publikacji: Ricordare il 2° Corpo d’Armata polacco in Italia (1943-1946) – ks. Hieronim Fokcinski SJ
• Oświęcim 07.06. 2014: Sympozjum naukowe „Duchowość bł. Małgorzaty Łucji Szewczyk i jej dzieło realizowane przez Zgromadzenie Córek Matki Bożej Bolesnej (Siostry serafitki). Dyrektor Instytutu wygłosił referat: Etapy procesu beatyfikacyjnego bł. Małgorzaty Łucji Szewczyk. Beatyfikacja uroczystym aktem Kościoła.
• Kraków 08.06.2014 Konferencja dyrektora Instytutu, u sióstr Prezentek dla grupy seminarzystów diecezji sandomierskiej o strukturze i działalności Kongregacji do spraw kanonizacyjnych.
• Rzeszów 09.06.2014 Matka Zofia Czeska, założycielka Zgromadzenia sióstr Prezentek prekursorem szkół żeńskich w Polsce. – ks. H. Fokcinski SJ.
• Rzym 17-21. IX 2014 XXXVI Sesja Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie. Instytut był jednym ze współorganizatorów zjazdu i przygotował okolicznościową wystawę pt.” II Korpus gen. Wł. Andersa. Historia i pamięć”. H. Fokcinski oprócz prezentacji wystawy przygotował referat: Materiały do dziejów 2-go Korpusu gen. Wł. Andersa w zbiorach Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie. Z okazji zapoznania uczestników Konferencji z nowo otwartym Muzeum o walkach II Korpusu gen. Wł. Andersa, odprawił na cmentarzu Monte Cassino mszę św. i wygłosił homilię. W czasie przejazdu autobusem z Rzymu, przedstawił wielkość zmagań polskiego żołnierza w walkach na terenie Włoch, jako wprowadzenie do dwóch nagrań utrwalonych na DVD.
• Rzym 27.11. 2014 Udział w sympozjum: ”Solidali con Solidarność” zorganizowanym przez włoskie Związki Zawodowe CISL i Ambasadę polską w Rzymie.
• Warszawa, 03-05.2014 Międzynarodowa Konferencja naukowa „Archiwalia do dziejów polskiej emigracji politycznej z lat 1939-1990”. W Konferencji brał udział dyrektor Instytutu, wygłaszając referat na temat: Zbiory Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie w badaniach nad polska emigracją we Włoszech po 1945 roku.
• Uczestniczył w imprezach organizowanych przez ośrodki polskie (często biorąc udział w dyskusjach): Duszpasterstwo polskie przy Botteghe Oscure, Stację Polskiej Akademii Nauk w Rzymie, Instytut Polski w Rzymie, Fundację im. Z. Umiastowskiej i Ambasadę Rzeczypospolitej Polskiej względnie przy Stolicy Apostolskiej oraz niektórych organizowanych przez instytucje nie polskie.

Wykłady, wywiady

Podobnie jak w latach ubiegłych, dyrektor Instytutu kontynuował wykłady na Fakultecie Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Gregoriańskiego, z zakresu spraw kanonizacyjnych.

Oprócz dwóch krótszych wywiadów o powstaniu i działalności Instytutu, dalsze dotyczyły osoby papieża Jana Pawła II – A. Zapotoczny, Kraków; Stanisław Karnacewicz, redaktor Polskiej Agencji Prasowej. W Polsce do audycji radiowych o kulcie relikwii, o błogosławionej Zofii Czeszce.

Dłuższe konsultacje i udostępnianie materiałów

Ważną formą działalności Instytutu, podobnie jak w latach ubiegłych, były konsultacje, niektóre trwające do kilku dni, a niekiedy, powtarzanych, i trwających przez dłuższy czas.

Do tych ostatnich należała przede wszystkim stała opieka – na prośbę prowadzącego promotora z Uniwersytetu Gregoriańskiego, nad opracowaniem tematu o kulcie publicznym świętych i błogosławionych na przestrzeni wieków.      Podobnie, dyrektor prowadził nadal przygotowania do jednej sprawy polskiej w ramach starań o beatyfikację. Ponadto służył pomocą w kilkunastu sprawach, które prowadził w czasie zatrudnienia w Kongregacji od spraw kanonizacyjnych, które wymagały jeszcze dalszych poszukiwań archiwalnych , względnie dopracowania analiz.

Bardzo intensywna współpraca miała miejsce z dziennikarką związaną z dwutygodnikiem polonijnym we Włoszech „Nasz Świat”. Na podstawie materiałów bibliotecznych i archiwalnych, opracowała kilka serii tematycznych: Pierwsza wojna światowa, Powstanie Warszawskie, Monte Cassino i II Korpus gen. Władysława Andersa, obchody Bożego Narodzenia w II Korpusie.

Z Innych ważniejszych konsultacji, trwających niekiedy po parę dni, wraz z przekazaniem reprodukcji poszukiwanych materiałów, można wymienić: 16 I w sprawie materiałów o instytucjach polskich w Rzymie non profit; – 17 II o Szkole Polskiej w Rzymie w czasach II wojny światowej; – 10 III – ks. Boronas z Litwy na temat chrystianizacji Litwy; 12 III – informacje o pomnikach wokół Monte Cassino; 9 IV arcybiskup Sz. Wesoły na temat wymiany listów miedzy episkopatami Polski i Niemiec; 20 III- o materiałach do biografii arcybiskupa B. Kominka; 10 VI w Krakowie z dziekanem Wydziału Historii na temat dziejów Hospicjum i Kościoła św. Stanisława biskupa w Rzymie; 21 VII doc. Jarosław Robiński z KUL przeglądał pudła spuścizny Stronnictwa Pracy i Unii Chrześcijańskiej, fotografując znaczna część materiałów; – 9 VIII odszukiwanie i przekazanie skanów do filmu o arcybiskupie Józefie Gawlinie; – 24 IX kustosz Muzeum Narodowego w Warszawie , kwerenda Henryku Siemiradzkim; – 27 IX poszukiwania w archiwum ambasadora K. Papée materiałów do cmentarzy polskich we Włoszech przed i po II wojnie światowej; – 2 X dobór materiałów o arcybiskupie Szczepanie Wesołym; -1 XII w Warszawie o materiałach do działalności Józefa Warszawskiego sj.

W związku z zapowiedzianym przyjazdem ekipy Instytutu Pamięci Narodowej, podejmującej temat obchodów, na emigracji: Millennium Chrześcijaństwa w Polsce Instytut prowadził szerokie poszukiwania poza własnymi zbiorami, ale, przede wszystkim, konieczne okazało się rozpoznanie archiwaliów w wielu posiadanych spuściznach i kolekcjach zawierających materiały do powyższego tematu. Ostatecznie, przyjazd odłożono do następnego roku.

Współpraca z instytucjami w kraju i za granicą.

Kontynuowano dotychczasowe formy współpracy nawiązane w przeszłości, ale doszły także nowe kontakty, częściowo wspomniane już wcześniej z uwagi na nowe zaplanowane prace. Przede wszystkim zaszła konieczność zabezpieczenia kilku milionów klatek taśm mikrofilmowych przez ich zeskanowanie i pełną dygitalizację. Po licznych konsultacjach z wieloma ośrodkami jak: Głównym Urzędem Cyfryzacji, Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych, Archiwum Akt Nowych, Biblioteką Narodową, przy wydatnym zaangażowaniu Instytutu Pamięci Narodowej na ukończeniu jest już opracowanie programu uwzględniającego specyficzne cechy archiwaliów watykańskich.

Duża pomocą przy inwentaryzacji spuścizn i kolekcji służyła stażystka Anna Grzywa, doktorantka z Akademii Ignatianum w Krakowie, Wydział Filozoficzny, z kierunku Kulturoznawstwo, oraz dr Mikołaj Pukianiec z Poznania.

W ramach wznowionych prac nad kontynuacją bibliografii publikacji polskich opartych na zbiorach watykańskich, odnośne projekty i uzgodnienia prowadzono z Archiwum Watykańskim i Biblioteką Watykańską.. Zaangażowani w prace byli: Ryszard Plezia SJ oraz Lech Rynkiewicz SJ. Pierwszy tom pod tytułem: Bibliografia źródeł watykańskich cytowanych w polskich periodykach 1946-1990 ukazał się nakładem Papieski Instytut Studiów Kościelnych Rzym-Warszawa 2000 s..XXVII + 271

Z Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych i w tym roku dwie pracowniczki: Lidia Potykanowicz-Suda z Archiwum Państwowego w Gdańsku oraz Mariola Szaleniec z Archiwum Narodowego w Krakowie, dokończyły opracowywanie spuścizny aktowej Karola Kleszczyńskiego, a następnie przeszły do wyodrębnienia i grupowania archiwaliów z Bliskiego Wschodu: Teheranu, Bejrutu. Z Naczelnej Dyrekcji otrzymaliśmy, i w tym roku, dalsze opakowania bezkwasowe do fotografii i dużych rozmiarów plakatów, afiszy, wykresów i map.

Z przyjazdem pracownika Biblioteki Narodowej w Warszawie, specjalisty z Zakładu Starych Druków, Krzysztofa Solińskiego, wznowione zostały kwerendy nad polonikami XV i XVI wieku w bibliotekach rzymskich. Podobnie po niewielkiej przerwie z tejże Biblioteki Narodowej pracownik z Zakładu Gromadzenia i Uzupełniania Zbiorów, Dorota Maciejuk, przejrzała dublety i pozycje zbędne w naszych zbiorach, pod kątem przydatności dla naszej największej zbiornicy narodowej w Warszawie.

Z zakresu hagiografii oraz dokumentacji źródłowej ze starań o polskie sprawy beatyfikacyjne, przekazano znaczne przesyłki do Muzeum Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego oraz Archiwum Metropolitalnego w Warszawie.

Nawiązano współpracę z nowo powstałą instytucją we Wrocławiu: Pamięć i Przyszłość. Są zainteresowani. Ośrodek, który od 2007 r. dokumentuje i popularyzuje najnowszą historię Wrocławia i Dolnego Śląska. Interesuje się świadectwami osób żyjących, ale także wszelkimi, innymi materiałami. Sięgając do źródeł kościelnych są zainteresowani przedstawicielami hierarchii, ale i wszelkimi przejawami życia religijnego. Z tego tytułu przeprowadzili szczegółową kwerendę m.in. w archiwum Ambasady Polskiej przy Stolicy Apostolskiej fotografując znaczną część dokumentacji.

Z ośrodków rzymskich na szczególne podkreślenie zasługuje szeroka współpraca z Fundacją im. J.Z. Umiastowskiej, na różnych polach działalności (wydawnictw, bibliografii poloników, publikacji biuletynu <Polonia Włoska> , w ramach działalności Związku Polaków we Włoszech).

Z okazji organizowania wystawy o wkładzie żołnierza polskiego w wyzwolenie Włoch w II wojnie światowej, ze znaczną pomocą przyszło Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne <Le Rondini>, a dzięki zaangażowaniu Agaty Roli-Bruni, nawiązany został kontakt Z Katolicką Szkołą w Rzymie oraz zdynamizowana została akcja opieki nad grobami polskimi na historycznym cmentarzu <Campo Verano>.

Oczywiście,  pragnę wyrazić serdeczną wdzięczność wszystkim instytucjom tak w kraju jak i za granicą , wymienionymi już wcześniej, i dalszymi, za stałą życzliwość i pomoc.

Punkt Informacyjny instytutu rzymskiego w Warszawie

Zadania Punktu znacznie wzrosły w związku z rozpoczętą akcją dygitalizacji taśm mikrofilmowych, przesyłanych sukcesywnie, do tej utworzonej w 1975 r. filii Instytutu w Rzymie. Z reguły negatywy pozostawały zbiorze rzymskim, a do Warszawy były kierowane pozytywy. Z wielu racji, tak finansowych jak i technicznych, jednak nie całe zbiory z Cairoli, ani tym bardziej sporządzane katalogi i repertoria, znalazły się już na Rakowieckiej przy Wydziale Teologicznym Towarzystwa Jezusowego. Obecnie zachodzi potrzeba dokładnego ustalenia brakujących jeszcze materiałów, a następnie, po ich skanowaniu, przygotowania ich szczegółowych opisów, czyli metadanych. Znaczną pomocą służy dr Maria Chodyko, pracownik Archiwum Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego.

Z konieczności, na obecnym etapie, prace te wymagają pewnego rodzaju skontrum tym bardziej, że przez blisko dwadzieścia lat dosyłanie taśm można śmiało określić słowem – przemycanie. Pomimo obietnic władz państwowych, miały miejsce zatrzymania przy kontrolach celnych a część materiałów, w ogóle, nie dotarła do Punktu. Wysyłki różnymi „okazjami” powodowało pewien chaos i niezgodność w rejestracji prowadzonej w Rzymie i w Warszawie.

Zbierane i – w znacznej już mierze przygotowywane do druku materiały w Warszawie, do kontynuacji bibliografii polskich publikacji, w których zostały wykorzystane archiwalia watykańskie, zostaną w wersji elektronicznej opracowane w Rzymie. Podjął się tej pracy ks. dr Robert Danieluk SJ, z Archivio Romano Societatis Jesu.

Najważniejszym zadaniem Punktu Konsultacyjnego pozostaje nadal udostępnianie zbiorów taśm mikrofilmowych, posiadanej literatury specjalistycznej, konsultacje i pośredniczenie w różnych kwerendach z Instytutem w Rzymie. Wymiana samych e-maili, w tym roku, nie licząc innych form, wyniosła ponad 120.

Najczęściej zebrane archiwalia watykański są wykorzystywane do prac doktorskich i habilitacyjnych. Oczywiście korzystają także naukowcy z tytułami profesorskimi. Szczególnie intensywne kwerendy są prowadzone w ramach publikacji kolejnych tomów <Acta Nunziaturae Polonae>, Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Między innymi korzystali także pracownicy: z Muzeum Narodowego w Krakowie, Polskiego Słownika Biograficznego, Uniwersytetów: Jagiellońskiego w Krakowie, Poznańskiego, Warmińsko-Mazurskiego, Rzeszowskiego oraz najczęściej z samej Warszawy: Muzeum Narodowe, Instytutu Historii UW, Wydziału Historycznego UW, Zamku Królewskiego.

Oprócz Polaków z wyższych uczelni akademickich i różnych ośrodków naukowych, korzystali ze zbiorów Punktu także obcokrajowcy, głównie z dawnych terenów Związku Radzieckiego. Jest rzeczą oczywistą, że do Warszawy jest znacznie bliżej aniżeli do Rzymu. Ponadto nie bez znaczenia są koszta oraz ułatwienia językowe, oraz zgromadzona literatura fachowa tak samego Punktu jak i bogate zbiory Wydziału Teologicznego, mieszczące się w tym samym gmachu.